เครื่องมือดักจับวัตว์น้ำ

ในชีวิตประจำวันของชาวล้านนา หาอาหารจากแหล่งน้ำ และป่าตามธรรมชาติ โดยมีเครื่องมือเครื่องใช้ที่สร้างขึ้นจากวัสดุธรรมชาติ เช่น ไผ่ เชือก หวาย ไม้ ฯลฯ นำมาสร้างสรรค์ตามการใช้งานอย่างเหมาะสม ซึ่งนิยมจับสัตว์ขนาดเล็กมาประกอบอาหารในแต่ละมื้อ จึงเกิดเครื่องมือดักจับสัตว์น้ำที่ทำใช้ขึ้นเองในแต่ละครัวเรือน

แซะ เป็นเครื่องจักสานไม้ไผ่ ลักษณะทรงสามเหลี่ยม มีด้ามไม้ถือ ใช้สำหรับตักสัตว์น้ำบริเวณน้ำตื้น โดยตักสัตว์เล็กขึ้นมาจากน้ำ เช่น ปลาเล็ก ปู กุ้ง ฯลฯ

ไซ เป็นเครื่องดักจับปลาในแหล่งน้ำไหล หรือวางตามช่องระบายน้ำเข้าออกตามคันนา เพื่อให้ปลาไหลตามสายน้ำเข้าไปในไซ มีลักษณะเป็นรูปทรงกรวยหรือเป็นแท่งยาว

สุ่ม เป็นภาชนะที่ทำด้วยไม้ไผ่สานเป็นทรงกรวย แต่ละซี่มีความถี่ไม่มาก ส่วนหัวแคบและมีช่องสำหรับจับ ส่วนปลายบานออก เหมาะสำหรับการจับปลาในแหล่งน้ำตื้น โดยยืนหาปลาหากเจอก็ใช้สุ่มครอบปลาที่ว่ายอยู่แล้วจับขึ้นมาจากน้ำ

ตุ้ม เป็นเครื่องดักจับปลาในแหล่งน้ำนิ่ง มีลักษณะเป็นไม่ไผ่สานมีทั้งแบบรูปทรงยาวรี และทรงป่องบริเวณตัวคล้ายกับข้อง ด้านล่างของตุ้มทำช่องไว้เพื่อให้ปลาลอดผ่านเข้าไปข้างใน

ข้อง เป็นภาชนะสานด้วยผิวไม้ไผ่ ลักษณะปากแคบมีฝาสานเป็นรูปกรวยป้องกันสัตว์น้ำออกจากข้อง ช่วงตัวป่องกลาง สานขัดกันถี่พอประมาณแต่ก็ยังมีช่องว่างระบายอากาศ  ใช้สำหรับเก็บปลา ปู กุ้ง หอยที่จับได้ หากปลามีขนาดใหญ่จะใส่ในข้องเป็ด ที่มีลักษณะช่วงตัวข้องกว้างและยาวขึ้น

ข้อมูลโดย ฐาปนีย์ เครือระยา

ภาพลายเส้น สุขธรรม โนบาง